Bạn biết Hàn Quốc cũng có Văn Miếu không?
Ngay giữa Seoul, trong khuôn viên một trường đại học, có một ngôi điện thờ Khổng Tử. Cùng Tứ Phối(Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư, Mạnh Tử). Cùng Thập Triết. Cùng kiến trúc “tiền miếu hậu học” — phía trước thờ cúng, phía sau giảng đường. Trước cổng cũng có bia Hạ Mã (下馬). Ai đi ngang đều phải xuống ngựa, y hệt bia Hạ Mã trước cổng Văn Miếu Hà Nội.
Nơi đó tên là Seonggyungwan (Thành Quân Quán, 成均館). Được xây năm 1398, dưới triều đại Joseon (Triều Tiên). Là trung tâm giáo dục cao nhất của quốc gia và là nơi thờ Khổng Tử trong suốt 500 năm.
Nhưng có một điều khác biệt lớn: trước mỗi kỳ thi, người Hàn Quốc không đến đây cầu nguyện.
Cùng Khổng Tử, cùng Tứ Phối, cùng bố cục
Nếu bạn đã từng vào bên trong Điện Đại Thành ở Văn Miếu Hà Nội, bạn sẽ thấy Seonggyungwan quen thuộc đến bất ngờ.
Ở Hà Nội, chính giữa là tượng Khổng Tử (Văn Tuyên Vương), hai bên là Tứ Phối, hai đầu hồi là bài vị Thập Triết. Ở Seoul thì sao? Bố trí y hệt. Điện Đại Thành (大成殿) thờ Khổng Tử cùng Tứ Phối và Thập Triết. Phía sau điện là Minh Luân Đường (明倫堂) giảng đường chính, tương đương với khu Thái Học ở Hà Nội. Hai bên là Đông Trai và Tây Trai ký túc xá cho sinh viên, giống như Quốc Tử Giám từng có.
Seonggyungwan còn thờ thêm 18 vị hiền nhân Hàn Quốc (東方十八賢, Đông phương Thập bát Hiền) — bao gồm các nhà Nho lỗi lạc như Yi Hwang và Yi I, những người xuất hiện trên tờ tiền 1.000 won và 5.000 won(tiền Hàn Quốc). Giống như Văn Miếu Hà Nội thờ thầy Chu Văn An bên cạnh Khổng Tử, Seonggyungwan cũng vinh danh các bậc hiền tài bản địa trong cùng không gian.
Hàn Quốc cũng từng có chế độ khoa cử. Bắt đầu từ năm 958, sớm hơn Việt Nam khoảng 100 năm. Cũng có Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Cũng có thi Hương, thi Hội, thi Đình — với cấu trúc tương tự. Chế độ này kéo dài cho đến năm 1894, khi Hàn Quốc bãi bỏ khoa cử trong cuộc cải cách hiện đại hóa (cải cách Gabo).
Có một điểm khác biệt đáng chú ý: Hàn Quốc không có bia tiến sĩ bằng đá. Danh sách trúng tuyển được ghi trong sổ sách (gọi là Bangmok, 榜目), không phải khắc lên đá đặt trên lưng rùa như ở Văn Miếu Việt. Vì vậy, ở Seonggyungwan không có rùa đá để xoa đầu cầu may — đơn giản vì không có rùa.
Ngày cả nước Hàn Quốc dừng lại
Hàn Quốc có một kỳ thi gọi là Suneung (수능) — kỳ thi năng lực vào đại học, tổ chức mỗi năm một lần, thường vào tháng 11. Suneung ở Hàn Quốc là sự kiện quốc gia.
Trong 35 phút của bài thi nghe tiếng Anh (từ 13h05 đến 13h40), toàn bộ máy bay trên lãnh thổ Hàn Quốc bị cấm cất cánh và hạ cánh. Máy bay đang bay phải chờ ở độ cao trên 3 km. Năm 2024, 156 chuyến bay (58 quốc tế, 98 nội địa) bị điều chỉnh lịch trình. Tàu hỏa chạy qua gần trường thi phải giảm tốc xuống 25 km/h và không được bấm còi. Quân đội ngừng tập trận, ngừng bắn pháo, ngừng cất hạ cánh máy bay quân sự — kể cả phối hợp với lực lượng Mỹ đóng tại Hàn Quốc.
Hơn 10.000 cảnh sát được triển khai. Họ hộ tống đề thi từ kho đến trường thi, giữ trật tự trước cổng, và — đây là phần đặc biệt — hộ tống thí sinh đến muộn bằng mô tô xuyên qua tắc đường. Đây là nhiệm vụ chính thức, được gọi là “chiến dịch vận chuyển thí sinh”. Ngân hàng mở cửa muộn 1 tiếng. Cơ quan nhà nước cho phép công chức đi làm từ 10 giờ sáng thay vì 9 giờ, để giảm tắc đường cho thí sinh.
Một quốc gia 52 triệu dân điều chỉnh toàn bộ hệ thống giao thông, quân sự, tài chính vì một kỳ thi. Nếu bạn nghĩ người Việt Nam coi trọng việc học, hãy nhìn Hàn Quốc.
Thạch Điện Đại Tế (釋奠大祭) tại Seonggyungwan, Seoul — nghi lễ tế Khổng Tử được tổ chức mỗi năm hai lần. Vũ công mặc lễ phục đỏ thực hiện Bát Dật Vũ (八佾舞), điệu múa nghi lễ dành riêng cho bậc đế vương.
Nhưng họ không đến Văn Miếu
Vậy trước một kỳ thi lớn như thế, người Hàn Quốc đi đâu để cầu may?
Câu trả lời: chùa Phật giáo (절) hoặc nhà thờ Công giáo/Tin lành (성당, 교회). Không phải Seonggyungwan.
Các bà mẹ Hàn Quốc đến chùa cầu nguyện cho con. Hình thức phổ biến nhất là “bách nhật cầu đảo” tức cầu nguyện liên tục 100 ngày trước khi con thi. Một số bà mẹ thực hiện “tam thiên bái”, lạy 3.000 lạy trước Phật. Có người đến nhà thờ Tin Lành hoặc Công giáo cầu nguyện. Nhưng hầu như không ai nghĩ đến việc đến Seonggyungwan — nơi thờ Khổng Tử, nơi có cùng kiến trúc như Văn Miếu — để cầu thi đỗ.
Tại sao? Ở Hàn Quốc, Nho giáo vẫn hiện diện sâu sắc trong đời sống — trong cách xưng hô, trong tôn ti trật tự, trong nghi lễ cúng giỗ (제사). Nhưng Nho giáo ở Hàn Quốc giữ vai trò là hệ thống tế lễ và đạo đức, không phải là nơi con người đến cầu xin điều gì đó cho bản thân. Khi cần gửi gắm ước nguyện cá nhân(thi đỗ, khỏi bệnh, may mắn v.v…) người Hàn tìm đến chùa hoặc nhà thờ.
Đây là điểm khác biệt thú vị với Việt Nam. Ở Việt Nam, ranh giới giữa Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian mềm hơn nhiều. Người Việt thắp hương, vái lạy, cầu nguyện ở chùa, đền, miếu, Văn Miếu — hình thức gần như giống nhau bất kể không gian đó thuộc “tôn giáo” nào. Ở Hàn Quốc, các ranh giới này rõ ràng hơn: chùa là nơi cầu nguyện, Văn Miếu là nơi tế lễ — hai chức năng tách biệt.
Kẹo mạch nha, bánh nếp, và những điều kiêng kỵ
Người Hàn Quốc không đến Văn Miếu, nhưng họ có cả một “hệ sinh thái” mê tín riêng quanh mùa thi.
Đồ ăn may mắn: Trước ngày thi, gia đình và bạn bè tặng thí sinh kẹo mạch nha (엿) hoặc bánh nếp (찹쌀떡). Lý do: cả hai đều dính. “Dính” trong tiếng Hàn (붙다) cùng nghĩa với “đỗ” (합격하다 cũng dùng chữ 붙다). Dính vào trường đại học = đỗ. Phong tục này không phải mới — trong Triều Tiên Vương triều thực lục thời vua Yeongjo (thế kỷ 18) đã ghi chép việc người bán kẹo mạch nha đông đúc ở trường thi.
Đồ ăn kiêng kỵ: Người Hàn tuyệt đối không ăn canh rong biển (미역국) trước ngày thi. Rong biển trơn trượt → “trượt” (미끄러지다) = trượt kỳ thi. Cùng lý do, chuối cũng bị tránh vì vỏ chuối trơn.
Những điều không được làm: Trước ngày thi, nhiều thí sinh không cắt tóc, không cắt móng tay, móng chân. Cắt = cắt đi kiến thức, cắt đi vận may.
Hậu bối cổ vũ trước cổng trường: Sáng ngày thi, học sinh lớp dưới (후배) tập trung trước cổng trường thi từ rất sớm. Họ giơ biểu ngữ, hô khẩu hiệu, thậm chí quỳ xuống lạy để cổ vũ các anh chị khóa trên. Đây là truyền thống diễn ra mỗi năm, được truyền hình trực tiếp trên các đài truyền hình lớn.
Gương phản chiếu
Cùng thờ Khổng Tử, cùng Tứ Phối, cùng lịch sử khoa cử hàng nghìn năm, cùng nỗi ám ảnh thi cử đến mức cả nước phải dừng lại. Nhưng khi đến lúc cầu nguyện, người Hàn đi chùa/nhà thờ, người Việt đi Văn Miếu.
Sự khác biệt này không phải ai đúng ai sai. Nó đơn giản là tấm gương phản chiếu hai cách mà hai xã hội — cùng chia sẻ gốc rễ Nho giáo — đã phát triển mối quan hệ khác nhau với tín ngưỡng và nghi lễ. Ở Việt Nam, ranh giới tôn giáo mềm, và Văn Miếu trở thành nơi cầu may vì sức nặng của giáo dục đủ lớn để biến một không gian tế lễ thành không gian cầu nguyện. Ở Hàn Quốc, ranh giới cứng hơn, và Nho giáo giữ nguyên vai trò tế lễ mà không mở rộng sang chức năng cầu xin cá nhân.
Nhưng nhìn từ xa, hai bức tranh giống nhau nhiều hơn khác nhau. Bà mẹ Hàn Quốc lạy 3.000 lạy trước Phật và bà mẹ Việt Nam thắp hương trước Khổng Tử — cả hai đều đang làm cùng một việc: gửi đi lời cầu nguyện thay cho con mình, tại nơi mà họ tin là linh thiêng nhất.